Recept za 'rendanje vode'

Tekst profesora Dejana Đuričkovića Rendanje vode: Nadopis “ženskom pismu” objavljen u Novom Izrazu (br. 51-52) uzoran je primjer teksta koji pokazuje kako “mediji i danas snažno odražavaju, predstavljaju i konstruiraju stereotipne rodne uloge i identitete koje definira konzervativna patrijarhalna ideologija”. (Jusić 2007, 13) U uvjerenju da otkriva istinu o jednom ženskom svijetu (problemu), autor navedenog teksta konstituira “o ženi”  sliku  koja svoj opstanak duguje reprodukciji stereotipa o rodnim ulogama, obnovi hegemonijske  konstrukcije identiteta i mreže uzajamno podržavanih hijerarhija.  Na taj način se sprečava promišljanje društvenih struktura, vrijednosti i identiteta, odnosno prodor demokratizacije i njenih vrednota u okoštale vladajuće lokalne strukture. Lojalnost prihvaćenim oblicima dijeljenih znanja ovdje se dokazuje na pitanju statusa književnih tekstova svrstanih u tzv. “žensko pismo”. Rodni  stereotipi se osnažuju ignoriranjem složenih relacija u koje stupaju jezik, ideologija, diskurs i moć. Ta šutnja o njihovoj ulozi pri razumijevanju društvenih odnosa autoru omogućava da prikrije vlastitu ideologijsku poziciju, odnosno da vlastitu poziciju pri vrednovanju ženskog književnog izričaja proglasi opštevažećom i neproblematičnom. Njegova pak odluka o sudbini “ženskoga pisma”, prezentirana kao nepristrasna, proizvod je specifične situacije u  bosanskohercegovačkoj postkonfliktnoj društvenoj stvarnosti gdje su „status, etnička svijest, nacionalizam i maskulinost u veoma čvrstoj i tako reći samorazumljivoj sprezi (u smislu da te relacije uopšte i ne podliježu bilo kakvim propitivanjima, niti u važećem ideologijskom režimu i odnosima moći bilo tko brine o simboličkoj legitimizaciji normi i vrijednosti)“ i koja je „karakteristična […] po tome što je ono "drugo" –feminino, etnički nejasno kodirano, "spolno šućmurasto", naprosto svedeno na najelementarnije i najopćenitije stereotipe, aktivirane postkonfliktnim stalnim podgrijavanjem straha od drugog i drugačijeg.“  (Moranjak- Bamburać 2007, 28).

Književnost jedna i jedina?

Kada tvrdi da u povijesti književnog izričaja muški autori osvjetljavaju problem žene “dublje i svestranije nego što je to ikada učinila ikoja ženska ruka”, profesor Đuričković slijedi koncept ličnosti autora i obličja djela koje je izgradila književna kritika i književna historija u XVIII i XIX vijeku, kad se “opštom saglasnošću tražio momenat stvaranja, jedinstvo dela, epohe ili misli, pečat individualne originalnosti i beskrajno blago skrivenog značenja” (Foucault 2007, 41). Iz takve pozicije se zabranjuje konstituiranje autora u okviru diskursa književne kritike zvane “žensko pismo”. Prof. Đuričković autorstvo svodi na (muški) spol i poima ga kao jedinstvo uznemirujućeg jezika književnosti, “kanal” koji ga uklapa u realno. Autor je shvaćen kao mjesto grupisanja diskursa, “autor koji se poima kao jedinstvo i poreklo njihovih značenja, kao središte njihove koherentnosti”, i koji je kao takav uvijek princip prorjeđivanja diskursa, smatra Foucault:

Ovoga puta je reč o proređivanju subjekata koji govore; niko neće ući u poredak diskursa ukoliko ne zadovolji izvesne zahteve ili ako nije, od početka, kvalifikovan za to. (Foucault 2007, 28).

Na taj način se nastoji ograničiti diskurs književnosti na djela čiji su autori “muškog pola a problem žene (njenu dušu, njen senzibilitet, njene snove, njen socijalni položaj…) osvjetljavaju dublje i svestranije nego što je to ikada učinila ikoja ženska ruka”. Između tih pojedinaca taj diskurs treba da cirkuliše i da se prenosi, s tim što to implicira i djela autorica, koja pak, u svom interpretativnom naporu, ne smiju postati ništa više od “naličja" tako izgrađenog patrijarhalnog diskursa književnosti. Time je obezbijeđena dvostruka diskriminacija: potčinjavanje govornih subjekata gore definiranom diskursu književnosti i potčinjavanje diskursa književnosti grupi muških individua koje je autor proglasio uspješnim na navedeni način. Znanje i obrazovanje koje stavlja u funkciju svog prigovora, profesor promovira kao univerzalno i opštevažeće i tako ne uviđa (ili ne želi da uvidi) kako prihvata međe koje zajedničkom znanju nameću društvene razlike, suprotnosti i antagonizmi.

Učinkovitije određenje okolnosti u kojima se književni tekstovi kazuju i u kojima će dalje biti kazivani, priskrbljeno je tvrdnjom o postojanju estetske biti književnosti koju zagovornice “ženskog pisma” “cijepaju” na mušku i žensku. Ženski problem, “žensko pismo”, kako navodi profesor, besramno traži da mu književnost potvrdi “estetsko, umjetničko dostojanstvo”. Međutim, to je nemoguće, kako se u tekstu navodi, jer je umjetnost (književnost) – bespolna. U poretku stvari gdje se postulira čista estetska bit umjetnosti koja ne smije biti ukaljana maskulinim i femininim odredbama, promovira se neki izvorni smisao umjetničkog izričaja kojem partikularni umjetnički izričaji duguju svoje bogatstvo i obilje. To je pak stari postupak eliminiranja realnosti diskursa, odnosno njihove povijesne utemeljenosti i vezanosti za određena znanja. Na taj način autor na polju književnosti isključuje mogućnost uviđanja kontradikcija ideološkog diskursa iz kojeg je književnost nastala. Drugim riječima, zabranjena je lektira o složenim ideološkim i historijskim uslovljenostima koje se prelamaju na polju književnosti; i zajedno s tim, čitava tradicija čitanja/pisanja kritički usmjerenog diskursa koji nastoji prepoznati navedene uslovljenosti u književnom diskursu, u onome što je rečeno i u onome što nije rečeno. Tvrdnja o ništenju estetske biti književnosti (njenim cijepanjem na žensku i mušku) spada u red bogatih, prepredenih “univerzalnih sila” koje se postuliraju i prešutno prihvataju zarad prikrivanja diskriminatornih praksi. Na taj način se nastoji prikriti ograničeno polje u koje se nastoje smjestiti prihvatljivi oblici tumačenja priča koje nas trenutno konstituiraju, skučeni prostor u kojem je dopušteno te priče dalje kazivati, obnavljati ili izmiještati. Naposlijetku, koliko uistinu tekst profesora Đuričkovića “pojednostavljuje i reducira i naše identitete i kapacitete pripovjedljivosti naših kulturnih konteksta” (Moranjak- Bamburać 2007, 24)?

Spolni ili rodni identitet književnosti?

“Žensko pismo” je objašnjeno kao “feminističko umjetničko izražavanje”, a onda je uspostavljena opreka: feminističko nasuprot maskulinom. Tvrdi se da je tu teoriju feminizam “preselio u domen književnosti, izazvavši u njemu fisiju, cijepanje njene estetske biti – na žensku i mušku“, stoga ona u svojoj osnovi ima „biologistički pristup književnosti“. Naposlijetku,  “žensko pismo” se “upotrebljava kao zajednički nazivnik za autorice koje se bave temama emancipacije žena u društvu”, naglašava autor.  Iako tvrdi da je “umjetnost bespolna, kao i zakon”, da “ne postoji muški i ženski zakon, ne može postojati muško i žensko ‘pismo’ (književnost), kao ni muška i ženska muzika, slikarstvo, film, arhitektura…”, autor pretpostavlja da je spolnost kriterij razlikovanja književnih izričaja, jer je riječ o “ženskom pismu”. Naravno, tu kategoriju spola autor poima kao unaprijed utvrđenu i za svagda određenu.. Time se prešućuje ograničenje pri tumačenju rodnog identiteta, i to tako što se jednoj specifičnoj inačici rodnog identiteta pridaje univerzalni karakter. Radi se o zabludi poimanja “tijela” kao preegzistentnog u odnosu na diskurs. Ne postoji neki (muški ili ženski) spol neovisno od različitih činova i diskurzivnih sredstava koji konstituiraju njegovu realnost. Stoga muški i ženski princip nije princip maskulinosti i femininosti uklopljen u binarnu matricu, kako to profesor želi. Rodni identitet nije uzrokovan spolom, nego ga valja shvatiti kao historijsku kategoriju, kulturno konfiguriranje tijela koje je neprekidno otvoreno za nova tvorenja. Profesor Đuričković, pri klasifikaciji književnog izričaja, odnosno “pisma”, spolnost poima kao nešto prirodno, i time prešućuje specifičnu političku upotrebu kategorije prirode. Šuti se o rodnom karakteru kategorije spola koji je, naposlijetku, ipak politički određen.

Govoreći o kriteriju (ne)razlikovanja književnih izričaja po principu spolnosti kao prirodne datosti, autor u tekst podmuklo uvlači binarnu matricu međusobno isključujućih identifikacija. Ta matrica služi interesima jedne grupe koja nastoji isključiti drugu da bi zauzela i njenu poziciju. Na taj način se šuti o drugim i drugačijim mogućnostima identifikacije, što onemogućava proširenja kulturi razumljivih mogućnosti identifikacije.

(Iznevjereni) emancipacijski potencijali medija

Tekst Dejana Đuričkovića ni po čemu nije specifičan kada je u pitanju korištenje medijskog prostora zarad osnaženja predrasuda koje se tiču odnosa spram povijesti feminističkih politika. Moja nastojanja su usmjerena na shvaćanje uloge medija u reprodukciji rodnih uloga, odnosno preuzimanje odgovornosti diskurzivnih praksi (u ovom slučaju štampanih medija) koje imaju utemeljujuću ulogu pri izgradnji kulturno specifične inačice rodnog identiteta. Govoreći o 'nepodnošljivoj lakoći stereotipa', Nirman Moranjak-Bamburać je uputila javni poziv “da zamislimo jednu drugačiju demokratsku strukturu javnoga komuniciranja i da svi zajedno pokušamo razmisliti kakvi su i kakvi bi mogli biti emancipacijski potencijali medija“:

Pri svemu ovome nije naodmet razmisliti i o tome koliki je i kakav udio razvijanja istinske medijske pismenosti u pokušaju da se mediji u svojoj poslovnoj ideologiji okrenu postavljenom idealu poštivanja ljudskih prava. (Moranjak- Bamburać 2007, 47).

Jer, tvrdi Judith Butler, rod je onaj mehanizam „kojim se proizvodnja i normalizacija maskulinog i femininog odigrava skupa sa intersticijalnim formama hormonalnog, hromozomnog, psihičkog i performativnog koje rod podrazumijeva“, ali rod može biti i mehanizam kroz koji se ti pojmovi „oneprirođuju i dekonstruiraju“ (Butler 2005, 39). Potrebno je dekonstruirati društveni “izgled” roda koji svoje postojanje duguje ritualnom ponavljanju (npr. u medijskom diskursu, književnokritičkom diskursu) propisanih procedura za odabir onoga što ima važiti kao muško ili kao žensko.

“Žensko pismo” - ili žensko pismo

Žensko pismo u tom smislu predstavlja jedan od mnogobrojnih i raznolikih pokreta za ženska prava “zbog kojih patrijarhalne ideologije i institucije vladanja danas barem više nisu samorazumljive i zbog kojih je 'muška ekonomija' vrijednosti i društvenih značenja širom svijeta stavljena pod znak pitanja” (Moranjak-Bamburać 2007, 16-17). Termin “žensko pismo” vezan je za propitivanje tradicije mišljenja zapadne metafizike i, s druge strane, za feministički diskurs koji početkom XX stoljeća dobija karakter društvene revolucije, a koji je u bliskoj relaciji sa “pokretima” kao što su psihoanaliza, marksizam, poststrukturalizam, te postkolonijalna, dekonstrukcijska, kulturalna, queer teorija itd. Ako se pretpostavi da je “žensko pismo“ značilo svojevrstan pokret za afirmaciju žene kao subjekta feminizma odnosno žene-kao-subjekta-koji-piše, valjalo bi o njemu govoriti s obzirom na određene lokalne i historijske okolnosti, te s obzirom na povijesno stvaranje normi koje čine pozadinu pojavnosti roda.

Moguće je dakako izdvojiti zajedničke  karakteristike pokreta koji su se predstavljali u znaku “ženskoga pisma”. Književnost zapadnog kulturnog kruga, neodvojivu od društvenopovijesnih konstalacija i odnosa moći, odlikuje monolitnost primijenjenog diskursa, stoga “žensko pismo” sudjeluje u postmodernističkom procesu traganja za alternativnim jezicima i sintaksama, dakle i  razaranja ustaljenog diskursa. Budući da “žensko pismo” nastaje u vrijeme osvještavanja pisanja (70ih), kada geneza umjetničkog djela postaje temom samog djela, a vezano je za “seksualnu revoluciju”, koja znači detabuizaciju spolnosti, u tom smjeru je i propitivalo ustaljene prakse pisanja, djelovalo na rubovima Povijesti i Javne sfere i na taj način kroz kreativnu djelatnost stupalo u složene odnose sa drugim izričajima identiteta marginaliziranih skupina. Žensko pisanje je svaka produkcija koja može biti “ženska”, ali i ne mora, koja može biti refleksivna, teorijska, manifestna, a može biti i fikcija i poezija.

Kao što “žena” kao subjekt feminizma nije prethodno konstituirani identitet koji naknadno stupa u područje reprezentativne politike i formacija moći, tako se i žena-kao-subjekt-koji-piše može prepoznavati samo unutar polja složenih odnosa diskurzivnih praksi koje utvrđuju, reguliraju i dereguliraju identitet. Na fonu reakcija na “žensko pismo” i žensko u književnosti može se uočiti, pa i u ime razlike, ukidanje određenih izričaja koji predstavljaju zahtjev za uključenjem u vrlo ograničeno područje politike. U slučaju bosanskohercegovačkog društva problem se usložnjava dodatno, budući da je tranzicijski diskurs određen u kategorijama etničke, nacionalne, eventualno regionalne jednakosti. U takvom diskursu etničke ili nacionalne jednakopravnosti, svakako da su i pitanja ženskog identiteta predstavljena u karakterističnom fonu: ukoliko se i nastojalo da bude “vidljiv”, zna se i kako će to biti: žene-majke, žene-žrtve, žene-kućanice...

Nužnost problematiziranja identiteta

Složenost raznih modusa predstavljanja kategorije žene, pa tako i kategorije žene-kao-subjekta-koji-piše, u kontekstu kompliciranih političkih, ekonomskih i kulturnih transformacija s kojima se suočava postkonfliktno bosanskohercegovačko društvo, nadilazi okvire “rasprave” sa pomenutim tekstom prof. Đuričkovića. Osnovna karakteristika sličnih odnošaja spram pitanja ženskog izričaja u književnosti može se odrediti i u vidu njihove neosjetljivosti na “društveni relacijski kontekst” koji podrazumijeva „uključivanje svake situacije u kojoj pojedinke/-ci definiraju sebe u relacijama prema drugima u cilju djelatnog uključivanja u razvojne društvene procese”:

Stereotipizacija i petrificiranje s njima povezanih predrasuda je, u tom procesu relacioniranja predstavljanja društvene stvarnosti, ideologije i moći, strategija koja najdirektnije i najučinkovitije postiže gotovo totalnu suspenziju alternativnih modusa socijalnog života. (Moranjak- Bamburać 2007, 22).

U  tekstu D. Đuričkovića se ta suspenzija alternativnih modusa socijalnog života odvija kroz stereotipizaciju i petrificiranje predrasuda o diskursima koji nisu ad hoc izrečeni, nego ostaju izrečeni i treba ih dalje kazivati, a na koje računa svaka kultura. Takve “priče” igraju ključnu ulogu pri konstituiranju društvenih subjekata jer, moglo bi se reći, “nečiji karakter, identitet i postojanje je određeno pričom u kojoj živi” (Moranjak- Bamburać 2007, 26).  Stoga jedan nadopis  “ženskom pismu” u kontekstu tranzicijskog bosanskohercegovačkog društva vidim u proširenju kategorija u kojima to pismo objašnjavamo/komuniciramo rodno osviještenim izučavanjima, i to u svjetlu današnjih zahtjeva za problematiziranjem složenih pitanja identiteta, rodno osviještenih kategorija na svim nivoima društvenih praksi, uključujući i kategorije klase, nacionalnosti, religije, generacije, etnije, historije, Drugog...

LITERATURA:

-          Butler, Judith. 2005. Raščinjavanje roda. Sarajevo: Šahinpašić.

-          Fuko, Mišel. 2007. Poredak diskursa. Loznica: Karpos.

-          Jusić, Tarik. 2007. Predgovor. U: Stereotipizacija: predstavljanje žena u štampanim medijima u jugoistočnoj Evropi, ed. Nirman Moranjak- Bamburać, Tarik Jusić, Adla Isanović, 13-14. Sarajevo: Mediacentar.

-          Moranjak-Bamburać. 2007. Nepodnošljiva lakoća stereotipa. U: Stereotipizacija: predstavljanje žena u štampanim medijima u jugoistočnoj Evropi, ed. Nirman Moranjak- Bamburać, Tarik Jusić, Adla Isanović, 15-48. Sarajevo: Mediacentar.