Lokalne zajednice u BiH

Nedostatak komunikacije po mnogima predstavlja jedan od glavnih uzroka pojave konflikata u okviru raznih vrsta zajednica, pa tako i u lokalnoj. Nedostatak komunikacije otežava prepoznavanje i rješavanje bilo koje vrste problema. Nedostatak komunikacije onemogućava uvid u stvarne potrebe članova zajednice, te odluke od opšte važnosti diktiraju isključivo  privatni interesi koji se uspijevaju nametnuti nad opštima. Dominacija jednog skupa privatnih interesa nad kolektivnim životom čini da marginalizirane skupine zajednice osjete nezadovoljstvo, ugroženost, čak i strah, što zajednicu može dovesti na rub konflikta. Ukoliko se desi da situacija eskalira u konflikt a da konfliktirane strane niti imaju komunikaciju niti stvarnih motiva za komunikaciju, gotovo je nemoguće govoriti o eventualnim rješenjima.

Jedan od načina da se ovakva situacija izbjegne jeste uključivanje građana u procese političkog odlučivanja u okviru lokalnih zajednica, tamo gdje se rješavaju neposredni problemi svakodnevnog života u kolektivu za koje je zainteresovana većina građana. Kroz kontinuirani zajednički rad na zajedničkim problemima stvara se osjećaj zajedništva bez obzira na razlike u privatnim interesima,  i formira se barem ideja o općem interesu kojim bi se trebalo rukovoditi u procesima odlučivanja.

Jačanje lokalnih zajednica u Bosni i Hercegovini je stoga posebno značajno. S obzirom na probleme političkog poretka, kao i na probleme političke komunikacije, jačanje lokalne zajednice i komunikacije građana bi moglo – ako ne i otkloniti  – barem donekle zaobići sada već tradicionalne političke igrice i blokade političkih procesa i na entitetskom i na državnom nivou. Potencijali lokalne zajednice u političkom životu BiH su, međutim, sasvim neiskorišteni.

Zakonske pretpostavke

Komunikaciju građana s njihovim političkim predstavnicima otežava i složeno državno uređenje BiH. Razjedinjenost države u kojoj svaka od mnogobrojnih jedinica nosi dio samostalnosti državu čini disfunkcionalnom, i u takvom okruženju skoro da je nemoguće uspostaviti direktnu komunikaciju građana i njihovih predstavnika u vlasti. U takvim okolnostima značaj lokalne zajednice raste još više, ali se to na nivou države službeno ne prepoznaje s obzirom da BiH nema državni zakon o lokalnoj samoupravi koji bi jasno definisao poziciju i ulogu građanstva u sistemu uprave. Također je važno naglasiti da ova oblast nije stavljena pod direktnu nadležnost niti jednog od državnih ministarstava, što znači da BiH na državnom nivou „nema nadležnosti u oblasti direktnog učešća građana u upravljanju javnim poslovima na lokalnom nivou“ (Bajrović, 2006:8).

S obzirom da postoje entitetski i kantonalni zakoni, odnosno općinski statuti, vrlo često međusobno neusklađeni, dešava se da se preklapaju nadležnosti  viših i nižih nivoa vlasti (entiteta i kantona, općina i kantona). U Federaciji Bosne i Hercegovine na snazi je Zakon o principima lokalne samouprave u FBiH po kojem građani imaju pravo na neposredno učešće u procesu donošenja odluka u lokalnim zajednicama, te se navode i modaliteti njihovog učešća. Zakon sadrži i posebnu odredbu o „mjesnim samoupravama“ koje se smatraju jedinicama lokalne samouprave, a ostvaruju se u mjesnim zajednicama kao obaveznom obliku mjesne samouprave. Što znači da Zakon obavezuje na osnivanje mjesnih zajednica kao jedinica za komunikaciju i suradnju građana s lokalnim vlastima, odnosno političkim predstavnicima.

Zakon o lokalnoj samoupravi Republike Srpske obavezuje općine i gradove da usvoje mehanizme koji će građanima omogućiti učešće u donošenju odluka, navodeći da se kao načini uključenja građana mogu koristiti svi načini koji nisu u suprotnosti sa drugim zakonima. Tako Zakon kao sredstva učešća navodi “referendume, građanske inicijative, mjesne zajednice, panele građana, dane gradonačelnika“ (Bajrović,2006:10).

Ovim zasebnim entitetskim zakonima se ne završava proces parcijalizacije u sistemu lokalne samouprave, jer svaki kanton u FBiH ima svoj zakon o lokalnoj samoupravi (ukupno 10 kantonalnih zakona), a pored toga i općinske statute. Kako u Republici Srpskoj nema kantona, ne postoje ni regionalni zakoni o lokalnoj samoupravi već se općine smatraju najvišom jedinicom lokalne samouprave. Ovim je Republika Srpska u prednosti u odnosu na Federaciju BiH  u kojoj je sistem lokalne samouprave usložnjen postojanjem kantonalnih zakona.

Sve ovo ne bi predstavljalo toliki problem da su opštinski statuti, kantonalni i entitetski zakoni međusobno usklađeni i da su nadležnosti organa lokalne samouprave jasno definisane. Ovako se vrlo često dešava da općine odbace određeni problem, ili raspravu o problemu, ističući da je on u nadležnosti kantona ili entiteta. koji to opet prebacuju na općine, čime se smanjuje efikasnost funkcionisanja sistema lokalne samouprave.

U Distriktu Brčko situacija je nešto jednostavnija jer se distrikt smatra jedinstvenom ili zasebnom jedinicom lokalne samouprave koja u ovoj oblasti direktno primjenjuje instrumente međunarodnog prava. Distrikt Brčko je tako usvojio dokument „Osnovni principi partnerstva“ koji se zasniva na zajedničkim vrijednostima i građanskoj inicijativi koja proizilazi direktno iz člana 4. Evropske povelje o lokalnoj samoupravi, člana 2. Ustava BiH i člana 15. Statuta Brčko distrikta. Na ovaj način je u distriktu Brčko poboljšana efikasnost sistema lokalne samouprave, a usvajanje „Osnovnih principa“ dokazuje da se shvaća važnost učešća građana u procesu donošenja odluka.

Praksa i problemi  učešća građana u procesu donošenja odluka

Iskustva s terena[1] ukazuju na to da građani uglavnom nisu upoznati sa načinima i mogućnostima učešća u procesu donošenja odluka. Na primjer, iako entitetski zakoni ističu mjesne zajednice kao obavezni modalitet građanskog učešća, građanima najčešće nije poznato da li njihova mjesna zajednica uopšte ima Savjet, koji je glavni izvršni organ mjesne zajednice, ključan za njeno funkcionisanje.

Nerijetko se lokalni razvojni projekti  i finansijska sredstva dodjeljuju onim mjesnim zajednicama u kojima se većinski dio stanovništva priklanja vladajućoj političkoj partiji, tamo gdje su mjesne zajednice uopšte formirane.

Nadalje, kao problem sami građani ističu i vodstvo u mjesnim zajednicama. Vrlo često se na čelu mjesnih zajednica nalaze ljudi visokog društvenog ugleda i jake političke pozadine,  koji tu poziciju koriste za ostvarivanje vlastitih interesa. Grupe marginalizirane u bosanskohercegovačkom društvu i političkom životu, zanemarene su i u lokalnim zajednicama – pa su tako žene, na primjer, u organima mjesnih zajednica ili slabo ili nikako zastupljene.

Na kraju, vodstvo o svojim odlukama i aktivnostima nedovoljno informira stanovništvo; ne organiziraju se redovni sastanci na kojima se raspravlja o problemima u mjesnoj zajednici i sl.

Lokalne zajednice – korak ka BiH kao zajednici?

Dejton je de facto i de jure podijelio bosanskohercegovačko građanstvo „izmislivši“ konstitutivne narode i ostale. Građanin, prema Dejtonu, ima zagarantovano pravo učešća, ali ne kao građanin nego kao pripadnik naroda. Dakle, iako građanin ima Ustavom zagarantovana prava i slobode „ne može biti artikuliran, niti biti politički relevantan ukoliko ne nastupa kao pripadnik ovog ili onog konstitutivnog kolektiviteta“ (Mujkić, 2010:142). Lokalna zajednica, kao politički prostor nesputan etnopolitikom, tim bi više trebala biti otvorena za učešće građana. No tu se postavlja pitanje načina stvaranja funkcionalne lokalne zajednice.

Jedan od prvih koraka u tom smjeru vjerovatno bi trebao biti državni Zakon o lokalnoj samoupravi, koji bi jasno definirao nadležnosti države, entiteta, kantona i općina kao i prava i obaveze građana.

Također je potrebno kontinuirano obrazovati građane, posebno u ruralnim područjima, o mogućnostima i važnosti učešća građana u procesima donošenja odluka na lokalnom nivou. Iako se često čuje da građani nisu motivirani za učešće, trebalo bi prije svega osigurati uslove za učešće. Tek onda bi se moglo govoriti o motivaciji građana. Jedan od načina motiviranja građana bio bi npr. to da vlasti u lokalnim zajednicama komuniciraju sa stanovništvom, informiraju se o njihovim potrebama i prihvataju i realiziraju inicijative građana.

Mišljenja sam da bi se do tako funkcionalne lokalne zajednice najlakše došlo formiranjem i razvojem manjih jedinica lokalne samouprave, poput mjesnih zajednica. Trend jačanja lokalnih zajednica primjetan je širom Evrope, što indirektno dotiče i BiH, jer međunarodna zajednica sve više sredstava ulaže u razvoj lokalnih zajednica i projekte na lokalnom nivou.

Problemi u manjim zajednicama konkretniji su i građanima bliži, tako da bi njihova motivacija za učešće biti jača, a realizaciju rješenja je tako lakše pratiti, što građanima daje određenu dozu neposredne kontrole nad vlastima. Istovremeno se na tom nivou lakše uspostavlja i razvija međusobna komunikacija građana, kao i građana s vlastima. U manjim zajednicama je svakome lakše da iskaže svoj stav a da se pri tome pojedinačni glasovi ili glasovi manjina ne utope u gromoglasne odluke većine.

Sve ovo bi moglo voditi ne samo lakšem ostvarivanju zajedničkih ciljeva već i izbjegavanju napetosti i konflikata na lokalnom nivou. To ne znači da će konflikti sasvim nestati, ali neće nužno voditi razaranju lokalne zajednice. Vjerovatnije je da će se potencijalno opasni konflikti na ovaj način transformirati u ekonomsko natjecanje, natjecanje ideja, inicijativa i projekata. Ljudi će možda konačno početi napadati probleme sa kojima se suočava njihova lokalna zajednica, a ne jedni druge.

LITERATURA:

Zakon o principima lokalne samouprave u FBiH, Službene novine FBiH, broj 609/06

Zakon o lokalnoj samoupravi RS, Službeni glasnik RS, broj, 101/04

Bajrović.R (2006); Bosanskohercegovačke opštine i Europska unija; Neposredno učešće građana u stvaranju politika na lokalnom nivou, Open Society Fund BiH

Mujkić. A (2010), Pravda i etnonacionalizam, Centar za ljudska prava Univerziteta u Sarajevu i  Fondacija Heinrich Böll, Ured u Sarajevu, Sarajevo.